Cumhuriyet kelimesini ‘hür’lüğün bir nişanı olarak hayal ederdim. Etimoloji yanıldığımı şu şekilde izah ediyor: Arapçada “cmhr” kökünden gelen cumhūr, kum yığını, birikinti, büyük kalabalık, halk ve topluluk anlamları taşır. Aklım sahiden beni yanıltıysa da haklı sebeplerim var. Ses benzerliği bir yana tarihin Cumhuriyetle tanıştığımız noktası vatanımızın işgal güçlerini dumura uğratmasıyla kesişiyor. Cumhuriyet, hürriyetin kelime olarak bir tezahürü değilse de ‘köle olmayacağımız’ düstürunun bir imzasıdır.
‘Cmhr’ kökünde beni şaşırtan durum 4 sessiz harfin bir araya gelene kadar hiçbir anlam ifade etmeyişi oldu. Etimolojide; duyguya, sezgiye ve hislere yer yok, tıpkı çağımızda olmadığı gibi. Çağa ve Etimolojiye yani bilime rağmen sezgilerimi takip etmekten yüksünmeyeceğim. ‘Cmhr’ birleşik bir kelime hissi veriyor bana. Aramak yahut iz sürmek diyerek kervanı tarike ram edelim.
Tükçede anlamı güçlendirmek gibi çeşitli nedenlerle kullanılan ikileme diye bir durum var. Biri anlamlı diğeri anlamsız görünen (çatal matal vs.), ikisi anlamlı olan (gibi gibi, bazı bazı vs.), ikisi de anlamsız olan -tabi bu ne kadar mümkünse- (abur cubur vs.) -abur ve obur belki aynıdır-ikileme türleri var.
Sadede gelelim ‘cümbür cemaat’ ikilemesini nasıl değerlendireceğiz? İlk bakışta birisi anlamsız diğeri anlamlı gibi görünen bu ikileme bir birine yakın anlamlı iki kelimenin meydana getirdiği bir ikilemedir. Buradaki cümbür aslında cumhur kelimesinin halk ağzında yaşadığı bir değişmenin sonucudur. Yani dilbilimsel olarak imlâsı cumhur cemaattir. Cumhur ve cemaatin bağı nedir? Cumhur halk yığını ve topluluk gibi bir anlama gelirken cemaat de manevi-fikri bir topluluğa işaret eder. İkisi de topluluk, toplanmak anlamına geliyorsa madem nasıl oluyor da Cumhur kelimesinin kökü cmhr olup da toplama, bir araya getirme, çokluk anlamlarına gelen ‘cm’ cem olmuyor?
Etimolojiyi bu noktada bir kenara bırakmasak bile o buradan öteye gitmediği için bir kenara bırakıyoruz. Cumhuriyet neden iki farklı kökün bir araya gelmesiyle bir anlam kazanmasın? Cmhr, cm-hr, cem ve hür. Yani hür insanların, köle olmayı reddeden insanların bir araya gelerek oluşturduğu bir topluluk neden olmasın? Zaten tüm bu varyasyonları bir kenara bırakırsak Cumhuriyet; sarayların, emperyalizmin, kapitalizmin, komünizmin vs.. tasallutunu yıkıp hakimiyeti millete emanet eden düzendir. Yani özgür insana, yani özünü bilen ve özüne sahip çıkan insana başıboşlara değil.
**
Meselenin ikinci kısmında cem kelimesinin anlamı üzerinde durmak istiyorum. Cem’in topluluk, bir araya gelme gibi anlamlara geldiğini kamustan beyan etmiştik. Cem olmanın asgari şartı için insanların bir araya gelmesi yeterlidir. Mesela insanlar otobüs duraklarında, bankalarda, konserlerde de cem olabilirler. Aynı kökten gelen Camii de Allah yolunda beraber olan ve bir araya gelip cem olanların yeridir. İstiklal Harbi vesileyle bu topraklarda birden çok cem hareketi oldu. Biz hangi cemiyettendik? Bizi ölüm pahasına ve ölüme rağmen bir araya getiren şey neydi? Bize ölümü pay biçenler hangi hayal etrafında cem olmuşlardı? Bu soruları düşünürken hatıraların ruhuna şarapnel parçaları gibi saplandığı kişiler yani bizimle cem olanlar bilirler ki cem olmanın müşahhas sınırlarını zorlayıp azamiyetine ulaşan bir cem hareketiydi bizi bir araya getiren değerler. Biz vatanımızı bu değerler üzerine inşa ettik.
Cem kelimesi halka mı daha yakın yoksa millete mi? I. TBMM’nin duvarına hiçbir fikir-mana da derinleşmeyen toplum kelimesini kondurabilirdik: Hakimiyet Toplumundur yahut minnacık derinleştirip Hakimiyet Halkındır diyebilirdik. Böylece bugünlerde yaşadığımız tartışmalar yaşanmazdı. Peki on yıl ömür biçilen Türkiye Cumhuriyeti bugünlere gelirmiydi? Bunun cevabını elbette bilemeyeceğiz. Fakat meclis duvarına halk ya da toplum yazılmaması tesedüf değildir. Bizi cem eden yani bir araya getiren ilkeler o kadar rafineydi ki Hakimiyet Milletindir ibaresi konuldu ya da konulmak zorunda bırakıldı. Bu da asla tesadüf değildir. Bizi bir araya getiren cem’in manevi-dini yatkınlığı I. Meclisin duvarında millet olarak sirayet etmiştir. Hak teslim edilmiş.
Millet bahsi zamanla bir derde dönüştü. zira dünyayı 1. Cihan Harbine sürükleyen yaralar tekrar kaşınmaya başlamıştı. Meğer o kocaman kabuğun altındaki yaranın kapanmasını beklerken iyileşmesi yerine yerden fırlamak isteyen bir lav gibi köpürtülüyormuş içten içe. Bizim cemimiz yani milletliğimiz iman dolu bir göğsün tecellisidir. Onu şarapnelle, çekiçle çatlatmak mümkün değilken öz’lük adı altında pespaye hareketlerle karıştırmak mümkün oldu. ‘Hakimiyet Milletindir’den ‘Egemenlik Ulusundur’a biz özleşme hareketi -yozlaşma mı demeliyim?- yaşandı.
‘Öz’ ile başlayan her kelime, her hareket içine zehir katılmış bir şerbet hissi veriyor bana. Bunların en iğreti duranı önce fısıldanan ve giderek hakikatmiş gibi çığrılan özyurt masalıdır. Nasıl olur da 1000 yıldır kanımızın, göz yaşımızın suladığı topraklar bizim özümüz olamazken Moğolistan hudutları özümüz diye anılır. Öz orası ise burası nedir? Zira kimsenin 2 tane öz annesi olmaz.
Millet kelimesinin yerini aslı astarı olmayan Ulus kelimesi almakla kalmadı gözetim altına alındı Millet. Cerrahi bir operasyonla onun maneviyatı iğdiş edilip çekik gözlü bir surete sokuldu. Biz tüm bunları az gelişmiş aydınlığımıza mı borçluyuz?
Cem’iz cem olmasına da beklediğimiz yer liman mı durak mı istasyon mu o bile meçhul iken gideceğimiz yer neresi olabilir? Bir otobüs mü gelir tren mi gemi mi? Şuanda Cebeci istasyonunda cem olan yolcuların yolculuk şuuruna sahip değil millet kavramı altında cem olup yol tutanların şuuru.
Doğru kelimeleri cem edip en güzel cümleyle tanımlamak isterdim milletimi. Türklüklüğün cemini, cemalini, cümlesini ki biz ahrarız…
Ahrar isek karanlık ahırda kaybettiği iğneyi aydınlıkta arayan Hoca Nasrettin’ten aramanın yegane yol olduğu mesajını alacağız. Aramak bir derttir. Selâm olsun dert edenlere..
-Olgun VERİM
